ZERGATIK HITZ EGITEN DIRA HAINBAT HIZKUNTZA MUNDUAN?

Gizakia munduan zehar sakabanatzean, talde bakoitzak bere era aurkitu zuen elkarrekin komunikatzeko. Horregatik daude hizkera eta idazkera oso desberdinak.

ZERGATIK DIRA GURE ANTIPODAK ZELANDA BERRIKOAK?

Antipoda hitzak “kontrako hankak” esan nahi du. Gu, euskaldunok, tunel bat egingo bagenu Lurraren erdi-erditik igaroz, Zelanda Berrian agertuko ginateke. Pertsona bat Euskalerrian zutik jarri ezkero eta aldi berean beste bat Zelanda Berrian, hankak kontrako jarreran izango genituzke. Horregatik gara anipodak.

ZERGATIK DEITZEN ZAIO LURRARI PLANETA URDINA?

Gure planetaren kolore zehatza jakiteko, 196ko abuztua arte itxaron behar izan genuen. Geminis 11-ko astronautak Lurrari begiratu eta lluratuta geratu ziren. Kolore ugari zegoen lurbiran: tropikoetako ohianean esmeralda; basamortuen gorri-horia... Baina, batez ere, ozeano eta itsasoen urdina zen nagusi. Horregatik, nahiko egokia da ordudanik eman zaion “planeta urdin” izena.

Zergatik flotatzen dute astronautek espazioan?

Gauzak pisatzen dute Lurrak erakartzen dituelako. Erakarpen hau, ordea, ez dago altuera batetik gora, eta orduan gorputzak “grabitate gabeak” bihurtzen dira, pisurik ez dute eta flotatu egiten dute. Hori gertatzen zaie astronautei, espaziuntzien barruan eta kanpoan. Horregatik, atseden hartu nahi dutenean, lotuta egon behar izaten dute, baita untzi barruko gauzak ere.

Zergatik dira izarrak hain txikiak?

Eta nork esan dizu izarrak txikian direla? Alderantziz, ikaragarri handiak dira astro hauek.

Orduan zergatik iruditzen zaizkigu hain txikiak? Oso urruti daudelako.

Gugandik hurbilen dagoen izarra Eguzkia da eta honetaz gain, Proxima Centauri. Eta argiaren abiadura segunduko 300.000 kilometrokoa izan arren, izar horren argi-izpi batek hiru urte eta zortzi hilabete behar ditu gugana iristeko!

Zergatik ez dira egunez izarrak ikusten?

Gaua osoa esna eman ondoren, lotan ote daude? Ala beste galaxiaren bateko senideak ikustera joan ote dira? Ez, guk ez ikusi arren, izarrak lehenengo lekuan daude. Gertatzen da Eguzkiaren argia eguratsean sartzen dela eta parte bat, aerosolen eta ur-lurrinaren eraginez, barreiatu egiten dela zeru goiaren urduritasuna eraginez. Eguzki-argiak ez digu uzten izarren argitasun ahula ikusten, gauean bezala.

Eta zergatik ez da gau batzuetan ilargia ikusten?

Hainbat arrazoi egon daitezke: eklipsea gertatzea (Lurra eguzkiaren eta ilargiaren artean jartzen da), lainotuta egotea (lainoekin ezin dugu ikusi) edota ilberria izatea(eguzkiak ez dio islada ematen eta ez dugu ikusten).

Beraz ez kezkatu ez du inork lapurtu edo ez du berak alde egin.

Zergatik aldatzen da ilargia formaz?

Ilargia munduaren zelataria da. Gau bakoitzean aurpegi ezberdinez begiratzen digu. Astebete oporretan eman ondoren, txiki-txiki itzultzen da, meloi-zerra bezala, eta gero pixkanaka haziz joaten da, berriro bete arte.

Egia esateko ilargia ez da formaz aldatzen. Baina Lurraren inguruan birak ematerakoan, eguzkiaren argia era ezberdinetara iristen zaio.

Zergatik ez da Eguzkia gauez ikusten?

Lurra bere ardatzaren inguruan ari da biraka, eta gauden lekutik batzuetan ikusten dugu Eguzkia eta beste batzuetan ez. Ikusten ez den tarte horri gaua deitzen diogu. Eta orduan Eguzkia munduaren beste aldea, gure kontrakoa, ari da argitzen, eta horregatik ez dugu guk argia ikusten; zeru goia ilun izaten da eta izarrak ikusten ditugu.

Zergatik gertatzen dira eklipseak?

Lurra eguzkiaren eta ilargiaren artean jartzen denean, azken hau itzaltzean gertatzen da eta osorik edo zati batean bistatik desagertzen zaigu. Horri ilargi-eklipsea deitzen diogu.

Zeru goian, badirudi Eguzkia eta Ilargia tamaina berdintsukoak direla. Ilargia Eguzkiaren artean jartzen bada, itzal egiten du Lurraren alde batean. Itzal honek bi zati ditu: itzala bera, osoa, eta argitzal edo erditzala. Itzala dagoen aldean eklipsea osoa izan dela esaten dugu; erditzala dagoen aldean, berriz, Eguzkia ez da erabat ezkutuan geratzen eta eklipse partziala esaten zaio.